Van FLOTUS naar POTUS – Wanneer komt een vrouw in ‘the Oval Office’?

Misschien heb je ‘m in de afgelopen 30 jaar zelf wel eens gezien: de klassieker ‘Back to the Future’ uit 1989, waarin Marty McFly (Michael Fox) een tijdreis maakt naar 2015. De film zit barstensvol gadgets en voorspellingen. Veel daarvan, zoals videoconferencing, vingerafdrukscanners, drones, zijn inmiddels realiteit. Wat niet is uitgekomen, is de voorspelling van een vrouwelijke president, althans niet in de VS. Hoe kan dat? Waarom heeft er nog nooit een vrouw in ‘the Oval Office’ gezeten? Welke rol spelen de media, cultuur, kandidaten en mannelijke/vrouwelijke stemmers? Is er in de VS sprake van een kentering, of blijft een vrouwelijke president een lange-termijn scenario?

Politiek leiderschap van vrouwen: de cijfers
In ‘Back to the Future’ wordt een krant (de USA Today) van 22 oktober 2015 getoond met o.a. de headline ‘President says she’s tired of reporters asking the same questions’. Nu zijn klachten van politieke leiders over bejegening door de media van alle tijden, maar de VS heeft na 44 presidentschappen nog nooit een vrouwelijke ‘President of the United States’ (POTUS) gehad, alleen een rits meer of minder politiek actieve ‘First Ladies of the United States’ (FLOTUS).
De VS is wereldwijd gezien niet een grote uitzondering. Onderstaande kaart laat zien dat slechts 1 op de 3 landen ooit een gekozen vrouwelijke president/premier heeft gehad. Koploper in aantal vrouwelijke politieke leiders is Europa, gevolgd door Azië, Afrika, Latijns-Amerika en het Midden-Oosten.

Landen met een gekozen vrouwelijke president/premier
Political-Parity-Website-Image
Bron: Political Parity

Wat opvalt, is dat hier landen meedingen als Bangladesh, Guyana, India, Liberia, Mali, Mongolië, Pakistan, Sri Lanka, die in tegenstelling tot de VS en Nederland, niet bepaald bekend staan om emancipatie/een ‘vrouwvriendelijk’ klimaat. In veel gevallen is hier sprake van een ‘satelliet-effect’: de gekozen vrouwen zijn weduwes (bijv. de Singalese Sirimavo Bandaranaike, de eerste gekozen vrouwelijke premier ter wereld of de Mongoolse Sühbaataryn Yanjmaa) of dochters (denk aan de Pakistaanse Benazir Bhutto of de Indiase Indira Gandhi) van voorgaande mannelijke politieke leiders.
Dat satelliet-effect is overigens ook van toepassing in de VS. Een van de eerste ingangen voor vrouwen in de Amerikaanse volksvertegenwoordiging (Huis van Afgevaardigden) was de zetel innemen van hun overleden man: ‘widow’s succession’. Inmiddels komen de meeste vrouwen ‘op eigen titel’ binnen, heeft het huis met Nancy Pelosi zelfs een vrouwelijke voorzitter gehad, maar is het percentage vrouwelijke volksvertegenwoordigers nog steeds laag: 19%. Ruim 80 landen, waaronder Nederland, Noorwegen, maar ook Afghanistan en Rwanda, scoren hier beduidend hoger (resp. 39%, 40%, 28% en 64%). De vertegenwoordiging van vrouwen in de 50 Amerikaanse ‘state legislatures’ is overigens iets beter dan in de landelijke gremia: gemiddeld ca. 24%. En de VS scoort wereldwijd wel redelijk hoog (25e plaats) als het gaat om het aantal vrouwelijke kabinetsleden/ministers. 

Geen POTUS – wat zijn de obstakels voor vrouwen?
Waarom belanden vrouwen in de VS niet als POTUS in het Witte Huis? Een veelgenoemd argument is de rol van de media. Uit talloze onderzoeken blijkt dat Amerikaanse vrouwelijke politici een publicitair nadeel hebben. In berichtgeving ligt de nadruk meer op hun sekse, dan op hun visie en capaciteiten, de politieke inhoud. Dit tast de beeldvorming over hun rol als mogelijke volksvertegenwoordiger aan. Een mooie uitspraak in deze is die van Hillary Clinton: ‘If I want to knock a story off the front page, I just change my hair style’.
Een wetenschapper als Ruth Rosen benadrukt dat die media niet alleen verantwoordelijk zijn voor de achterstand van vrouwen. De media weerspiegelen vooral de ‘deeply gendered’ Amerikaanse politieke cultuur. Zo is in de VS de president ook Commander-in-Chief (CIC): opperbevelhebber van het Amerikaanse leger, een rol die eerder gekoppeld wordt aan mannen dan aan vrouwen. Zelf wil ik hierbij de kanttekening plaatsen dat er meer landen zijn waar deze rollen samenvallen, en dat deze soms wel degelijk door een vrouw zijn vervuld (denk aan Bangladesh, Brazilië, Indonesië). Maar in de VS zet de omvang van het leger/hoge defensie-uitgaven en de decennialange beeldvorming in Amerikaanse media van de president als aanvoerder van de troepen, misschien een extra stempel op het militaire karakter van het presidentschap.
Andere genoemde factoren zijn historie en het politiek stelsel. Veel Europese landen (denk aan het VK en de Scandinavische landen) hebben een koningin (gehad), en zouden in tegenstelling tot de VS dus meer vertrouwd zijn met vrouwelijke leiders. Dat deze vlieger niet altijd opgaat, blijkt wel uit ons eigen kikkerland: maar liefst vier koninginnen in ruim 100 jaar, maar nog nooit een vrouwelijke premier! Volgens politicoloog Jalalzai is een parlementair stelsel voordeliger voor vrouwen dan een presidentieel stelsel zoals in de VS. In een parlementair stelsel kan een vrouw geleidelijk aan de partijladder beklimmen en steun verwerven van partijleden. Een vrouwelijke premier die verantwoording moet afleggen aan het parlement, heeft (ogenschijnlijk) minder gewicht/autonomie dan een vrouwelijke president, en zou daardoor makkelijker te accepteren zijn.
Er speelt ook een praktisch issue: het aanbod van vrouwelijke, potentiële presidentskandidaten is in de VS relatief klein. Er zitten simpelweg minder vrouwen dan mannen in de ‘politieke pijplijn’. Denk bijv. aan het eerdergenoemde lage aantal vrouwelijke volksvertegenwoordigers.
Als laatste wordt wel gewezen op de hogere eisen die aan vrouwen zouden worden gesteld. Volgens sommigen is deze dubbele standaard extra nadelig voor vrouwen, omdat zij, nadat zij lange tijd geïnvesteerd hebben om te bewijzen dat ze ‘het’ kunnen, op hogere leeftijd (meer dan mannen) te maken krijgen met leeftijdsdiscriminatie. Veel Amerikanen delen de mening dat het zwaardere eisenpakket een barrière is. In een onderzoek naar vrouwen en leiderschap van Pew Research Center in 2014 noemen ca. 4 van de 10 de Amerikanen als voornaamste reden dat er minder vrouwelijke politieke leiders zijn: ‘women are held to higher standards’. Een gelijke groep noemt een ander obstakel: ‘not ready to hire/elect women leaders’, oftewel: de Amerikaanse kiezers…

Wat willen de Amerikaanse kiezers nou eigenlijk?
Onderzoek toont aan dat Amerikaanse kiezers, zowel mannen als vrouwen, geleidelijk aan anders zijn gaan denken over een vrouwelijke president. Gallup vraagt al ruim 60 jaar aan kiezers of zij op een (goed gekwalificeerde) vrouwelijke presidentskandidaat van hun voorkeurspartij zouden stemmen. In onderstaande grafiek zie je dat het percentage Amerikanen dat antwoordt op een vrouw te stemmen al decennia stijgt en nu ca. 90% heeft bereikt.

Zou u op een vrouw als president stemmen?

Screenshot 2015-09-10 12.54.42
Bron: New York Times, 19 juni 2015

Uit een andere Gallup-pol uit 2015 blijkt dat 9 van de 10 Amerikanen voor een presidentskandidaat zouden stemmen, die katholiek, een vrouw, Hispanic of Joods is. Geslacht, huidskleur of geloof van kandidaten lijken nu nog dus nauwelijks relevant. Wel zou minder dan de helft van de kiezers stemmen voor een socialist.
Het eerdergenoemde onderzoek van Pew Research Center geeft een genuanceerder beeld en laat vooral de koppeling zien met partijvoorkeur. Een van de vragen is of kiezers hopen dat tijdens hun leven in de VS een vrouwelijke president wordt gekozen. Het zijn vooral Democratische vrouwen (ca. 70%) die hopen dit mee te maken, gevolgd door Democratische mannen (46%). De Independent vrouwen (45%) en mannen (32%) zitten tussen de Democraten en Republikeinen in. De Republikeinse vrouwen (20%) en mannen (16%) zijn de kleinste groepen die enthousiast zijn over het vooruitzicht van een vrouwelijke president. Volgens Pew kan het laatste resultaat (negatief) beïnvloed zijn doordat Republikeinen een vrouwelijke president nu vooral associëren met de Democraat Hillary Clinton.

Hoe zit het met de stem van Amerikaanse vrouwen?
Amerikaanse vrouwen hebben nog geen 100 jaar stemrecht: blanke vrouwen sinds 1920, zwarte vrouwen pas sinds 1960. Maar in opkomst bij verkiezingen hebben vrouwen mannen ingehaald. Sinds 1980 gaat bij alle presidentsverkiezingen een groter percentage vrouwen naar de stembus dan mannen: vrouwen hebben in recente verkiezingen ca. 4-7 miljoen meer stemmen uitgebracht dan mannen.
Vrouwen stemmen als groep ook anders dan mannen. Sinds 1980 is er sprake van een ‘gender cap’: bij alle presidentsverkiezingen stemt een groter percentage vrouwen dan mannen op de Democratische kandidaat. In 2012 en 2015 heeft bijv. een grote meerderheid (55-56%) van de vrouwelijke stemmers op Obama gestemd, versus iets minder dan de helft (45-49%) van de mannelijke stemmers. Vrouwen zijn ook meer geneigd om de prestaties van een Democratische president te waarderen, terwijl mannen dat eerder doen bij een Republikeinse president. Een verklaring hiervoor is dat vrouwen een andere politieke houding hebben dan mannen. Zo staan vrouwen in vergelijking met mannen positiever tegenover overheidsbemoeienis, programma’s voor sociale en gezondheidsvoorzieningen en beperking van wapens.
Maar brengen vrouwen nou ook eerder een stem op een vrouwelijke presidentskandidaat uit? Nee, niet per definitie. In het algemeen beoordelen vrouwen (net als mannen) een kandidaat eerst op zijn/haar partij, en kijken ze daarna pas naar bijv. geslacht. Uit een analyse van verkiezingsresultaten in de jaren ’90 voor o.a. de Senaat blijkt wel dat vrouwen iets meer dan mannen stemmen op een vrouwelijke kandidaat. Volgens de Barbara Lee Foundation hebben de volgende groepen kiezers de sterkste voorkeur voor een vrouwelijke presidentskandidaat: jonge vrouwen, hoogopgeleide vrouwen, Democratische vrouwen, jonge Democraten, vrouwen met kinderen en werkende vrouwen. 50- en met name 65-plussers, zowel mannen en vrouwen, staan het minst te trappelen een stem op een vrouw uit te brengen. In de praktijk komen echter juist de oudere kiezers meer naar de stembus dan jongere kiezers. Een veelgelezen advies aan vrouwelijke kandidaten is dan ook om met name jonge vrouwen bewegen te gaan stemmen én zich (behalve op hun eigen achterban) te richten op Independent vrouwen, bij wie partijvoorkeur minder relevant is.

Clinton: dé vrouwelijke kandidaat voor 2016?
In september 2015, zijn er (naast de tientallen mannen) nog maar een paar vrouwen die zich kandidaat hebben gesteld voor de verkiezingen in 2016: voormalig senator en minister van Buitenlandse Zaken Hillary Clinton (Democraat), zakenvrouw Carly Fiorina (Republikein) en arts/milieu-activist Jill Stein (De Groenen).
Meest in het oog springende kandidaat is ‘oude bekende’ Hillary Clinton. In 2008 gaat ze al de strijd aan om de nominatie van haar partij, maar legt ze het af tegen Barack Obama. Een bekende uitspraak uit haar speech waarin ze bekendmaakt zich terug te trekken als kandidaat, is: ‘Although we weren’t able to shatter that highest, hardest glass ceiling this time, thanks to you, it’s got about 18 million cracks in it’. In 2008 kiest er Clinton er bewust voor om in haar campagne weinig aandacht te besteden aan ‘gevoelige thema’s’ als haar vrouw-zijn en vrouwenrechten. Haar tweede campagne heeft een ander, meer persoonlijk gezicht. Een belangrijk thema is gelijkheid: economische gelijkheid en (vrouwen)emancipatie. Clinton speelt letterlijk en figuurlijk meer de ‘gender-card’.
In polls maakt Clinton nog steeds de grootste kans op de presidentsnominatie van de Democraten, maar haar positie gaat de laatste maanden achteruit. Clinton kampt al ruime tijd met een imago-probleem vanwege een e-mailschandaal en ze heeft geduchte concurrentie van de links georiënteerde Bernie Sanders en vice-president Joe Biden (die zich nog niet eens officieel kandidaat heeft gesteld). Critici stellen hiernaast dat de 68-jarige Clinton teveel een symbool is van het verleden/het systeem, en het daarom makkelijk af zou kunnen leggen tegen een jongere kandidaat uit de eigen gelederen (vergelijkbaar met Obama in 2008) of (als genomineerde) tegen een ‘frisse’ Republikeinse tegenstander zoals Marco Rubio. Commentator Rebecca Traister merkt terecht op dat dit nadeel ook voor Joe Biden geldt, en dat Clinton vooral tegen heeft dat ze geen vrouwelijke voorganger heeft.

Land van onbegrensde mogelijkheden
Al met al lijkt er in de VS anno 2015 een goede voedingsbodem te zijn voor een vrouwelijke POTUS. De Amerikanen, zowel mannen als vrouwen, staan er meer open voor dan ooit. Vrouwelijke kandidaten moeten ongetwijfeld veel harder lopen dan hun mannelijke concurrenten: extra bewijzen dat ze de capaciteiten hebben; een dikke huid kweken tegen/handig omgaan met (seksistische/nadelige) publiciteit; strijden tegen het cliché-beeld van een mannelijke president en met name de oudere kiezers overtuigen dat ook een vrouw een POTUS kan zijn. Het lijkt me dat een ambitieuze en behendige politica, gesteund door een campagneteam, deze barrières moet kunnen overwinnen.
Omdat voor kiezers naast ‘gender’ ook zoveel andere factoren (zoals partijvoorkeur, kandidaat, campagne etc.) een rol spelen, en verkiezingen hun eigen dynamiek (denk aan wisselwerking tussen kandidaten of opvlammende schandalen) hebben, is moeilijk te voorspellen wanneer een vrouw de Oval Office betreedt. Misschien zet Clinton die stap in 2016 (en mag ze dus steeds dezelfde vermoeiende vragen beantwoorden:-)), maar misschien ook niet.
Sommige voorspellingen uit ‘Back to the Future’ voor 2015, zoals de vliegende auto, zijn wel uitgekomen, maar nog geen massaproduct. De potentie voor een omwenteling is er, maar het ontbreekt aan momentum. Wie weet ontstaat er binnen een paar jaar wél ‘momentum’ en zien we zelf ooit nog een vrouwelijke POTUS in een vliegende auto. Niet op de passagiersstoel, maar op de bestuurdersstoel.

Advertenties

4 Comments

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s