‘We gaan ze gewoon boycotten!’ Hoe effectief is een cordon sanitaire?

‘Zie me nou even niet als zo’n tokkie van de PVV’. Aldus PVV-kamerlid Dion Graus in een jachtdebat in juni 2015, waarin hij zijn frustratie uit over het isolement van zijn partij. Uit recent onderzoek blijkt dat de PVV in de kamer inderdaad weinig medewerking krijgt van andere partijen. Is er sprake van een cordon sanitaire tegen de PVV? Zijn er andere voorbeelden van boycots van partijen? Hoe effectief is een cordon sanitaire? Zomaar wat vragen, die ik hier (na wat research) probeer te beantwoorden. Mijn conclusie: je kunt een partij wel isoleren, maar het gedachtegoed van kiezers blijft.

Het buitensluiten van de PVV
‘Willen jullie meer of minder Marokkanen?’ ‘Minder, minder!’. Het is allemaal begonnen met die beruchte uitingen van Wilders en zijn aanhang in een café in Den Haag op verkiezingsavond van de gemeenteraadsverkiezingen in maart 2014. De reacties zijn heftig, zowel van politici (Rutte: ‘Ik krijg er een vieze smaak van in mijn mond’, Asscher: ‘Dit soort uitingen zijn gif voor de samenleving’), media (afkeurende commentaren van hoofdredacties), als het ‘gewone publiek’ (duizenden aangiftes).
De PvdA reageert snel en kondigt binnen een paar dagen aan voortaan tegen elk PVV-voorstel te stemmen/geen voorstellen meer van de PVV te steunen. De VVD (die in Rutte I nog een gedoogconstructie aangaat met de PVV) sluit regeren met de PVV in de toekomst uit. Grosso modo kan de eerste reactie van de meeste politieke partijen echter samengevat worden met het motto ‘niet isoleren, maar confronteren’. Ze willen vooral het debat aangaan met Wilders.
Politicoloog Simon Ottjes relativeert in 2014 al in een blog op stukroodvlees.nl de impact van de PVV-boycot van de PvdA. Hij wijst er op dat de PvdA sowieso PVV-moties al weinig (in 2013 ca. 10%) steunt. Niet zo vreemd, want in de regel stemmen regeringspartijen (zoals de PvdA) nauwelijks voor moties van oppositiepartijen (zoals de PVV). Hiernaast liggen de standpunten van de PvdA en PVV ver uit elkaar.
In juni 2015, ruim een jaar later, lijkt het dat de PVV in het parlement toch een soort van politieke paria is. Een onderzoek van de Volkskrant naar het stemgedrag in de kamer in het afgelopen jaar toont dat de PVV van nagenoeg alle andere partijen weinig tot geen steun krijgt voor haar moties. De PvdA stemt na maart 2014 tegen alle PVV-moties (ongeacht het onderwerp/de inhoud). De VVD en de SP steunen geen enkele PVV-motie meer (van maart 2013 tot maart 2014 doen ze dat nog wel resp. zes en twaalf keer). Alle andere partijen (m.u.v. Partij voor de Dieren) ondertekenen in het afgelopen jaar ook minder vaak PVV-moties.
Omgekeerd benaderen partijen volgens het onderzoek zelden de PVV voor steun voor hun moties. Begin juni tweet Fleur Agema (PVV-woordvoerder Zorg) verontwaardigd dat zij niet is benaderd voor het ondertekenen van de motie van wantrouwen tegen staatssecretaris Van Rijn. De reden die ze opvoert: een cordon sanitaire.

Cordon sanitaire: definitie en toepassingen
Wat is een cordon sanitaire? De term cordon sanitaire betekent letterlijk ‘schutkring’: isolement van een ongewenste/gevaarlijke situatie door er een beschermende kring om te leggen. In de veehouderij worden deze schutkringen ingesteld om verspreiding van besmettelijke ziektes (zoals de varkenspest) te voorkomen.
In de politiek wordt de term o.a. gebruikt voor uitsluiting: (in onderlinge afspraak) geen samenwerking of coalities aangaan met een groep, partij of land en/of uitsluiting van bestuurs-/regeringsverantwoordelijkheid.
In de recente geschiedenis zijn meerdere toepassingen te zien van dit soort boycots. Tijdens de Koude Oorlog zijn de communisten vaak het haasje. In Italië wordt de Partito Comunista Italiano (PCI) uit coalities geweerd; in Nederland mag de Communistische Partij Nederland (CPN) niet deelnemen in gemeenteraadscommissies en geen ambtenaren leveren. Ander lijdend voorwerp van een cordon sanitaire zijn extreemrechtse/nationalistische partijen, die in de jaren ’80 en ’90 opkomen. In Frankrijk vormen partijen jarenlang één front tegen Front National (FN). In de tweede ronde van de presidentsverkiezingen in 2002 moedigt de socialistische partij zelfs een stem aan op Chirac van de rechtse partij UMP, om een overwinning van FN te voorkomen. In Zweden hanteren partijen een ‘dismissive strategy’ naar de Zweden Democraten (SD): ze besteden geen aandacht aan de thema’s van de rechts-populistische SD en sluiten iedere samenwerking uit. In Nederland boycotten partijen samenwerking met de Centrum-Democraten. Dit gaat zelfs zo ver dat partijleider Janmaat eind jaren ’80/begin jaren ’90 alleen in een driezitsbank in de vergaderzaal zit, omdat niemand naast hem wil zitten…
Sommigen stellen dat in de afgelopen jaren ons buurland België als enige een echt (formeel) cordon sanitaire heeft gehad.

Het ‘stuk verdriet’ van België: Vlaams Blok (Vlaams Belang)
Eind jaren ’80/begin jaren ’90 stellen de Vlaamse partijen gezamenlijk een cordon sanitaire in tegen de extreemrechtse partij Vlaams Blok, op zowel nationaal als regionaal niveau. De partijen leggen zwart-op-wit vast dat zij geen bestuursakkoorden afsluiten of politieke afspraken maken met Vlaams Blok, vanwege haar immigratiestandpunten (’70-puntenplan’).
In de praktijk lukt het om Vlaams Blok (vanaf 2004 Vlaams Belang) uit het bestuur te weren, maar dit heeft geen effect op de aanhang: de populariteit van Vlaams Blok groeit tot 2006 alleen maar. In 2000 is Vlaams Blok is de grootste partjj van Antwerpen en in 2004 van de provincie Vlaanderen.
Tegenstanders van het cordon sanitaire roeren zich. Journalist en politicus Derk Jan Eppink stelt in 2000 dat het cordon sanitaire is mislukt: het bevordert juist de groei van Vlaams Blok en smoort het noodzakelijke debat over de multiculturele samenleving. Volgens politicus Jean Marie Dedecker van de Vlaamse Liberalen en Democraten (VLD) is het cordon sanitaire ‘ de grootste politieke miskleun’ en hij bepleit in 2004 (tegen de partijlijn in) opheffing. In het artikel ‘Een tip uit België: begin niet aan een cordon sanitaire’ uit 2009 beweert columnist Tom Naegel dat uitsluiting van een partij voorkomt dat belangrijke thema’s serieus worden genomen. De partij zelf blijft buiten schot omdat ze nooit bestuursverantwoordelijkheid heeft/harde oppositie kan voeren en bij de kiezers de ‘underdogbonus’ incasseert.
Er zijn ook voorstanders van het cordon sanitaire. Een belangrijk argument is moraliteit. Volgens de Belgische filosoof Etienne Vermeersch is het cordon sanitaire tegen Vlaams Blok niet zozeer een tactiek, maar ‘een ethische stellingname‘: ‘je verkoopt je ziel niet aan predikers van de haat’.
De wetenschappers Rummens en Abts stellen in het artikel  ‘Niks mis met een cordon sanitaire, toch?’ dat een cordon sanitaire democratisch legitiem is als de partijen die dit besluiten een meerderheid van de kiezers vertegenwoordigen en ‘wellicht zelfs een plicht’ als sprake is van een partij met ‘ondemocratische’ ideeën. Het alternatief, een verbrandingsstrategie (geef een extremistische partij bestuursverantwoordelijkheid en ze brandt zichzelf op omdat ze onervaren is/compromissen moet sluiten – denk aan de ondergang van de LPF, BW), is volgens hen te cynisch en niet altijd effectief. Het risico van een cordon sanitaire, de eerdergenoemde ‘underdogbonus’ voor de uitgesloten partij, kunnen andere partijen (met name de ‘borderpartijen’), temperen door het cordon sanitaire niet als een gezamenlijk besluit uit te dragen, maar ieder voor zich uit te leggen waarom samenwerking met een extremistische partij ongewenst is. Rummens en Abts benadrukken dat de opkomst/populariteit van een extremistische partij een belangrijk signaal is. Een cordon sanitaire kan volgens hen alleen effectief zijn als andere partijen ‘goed luisteren’ naar de kiezers en een electoraal alternatief bieden.
Dat laatste, het belang van een electoraal alternatief, lijkt in de praktijk in België te worden bevestigd. De populariteit van Vlaams Belang (voorheen Vlaams Blok), vermindert vanaf ca. 2006 sterk met de opkomst van andere rechtse partijen (N-VA en Lijst Dedecker).

Onderzoek naar effecten van cordon sanitaire
Wat zeggen andere onderzoekers over de effectiviteit van een cordon sanitaire? Volgens politicoloog Joost van Spanje is er (ondanks de vele research) eigenlijk nog weinig kennis over de effectiviteit van cordon sanitaires. Toch zijn er wel wat interessante onderzoeksresultaten te melden.
In 2009 analyseren Joost van Spanje en Wouter van de Brug hoe kiezers reageren op uitsluiting van verschillende anti-immigratiepartijen in Europa. Hun conclusie is dat het electorale effect van een cordon sanitaire (meer of minder stemmen voor een uitgesloten partij) heel wisselend is. Factoren als een kiesdrempel en de invloed van de oppositie op beleidsvorming spelen daarbij een rol.
Dezelfde Joost van Spanje toont in een onderzoek uit 2011, ‘Keeping the rascals in’, dat de prijs van samenwerking in een regeringscoalitie (zogenoemde ‘costs of governing’) voor een ‘anti-political-establishment party’ (zoals de FPÖ of LPF) hoger is dan die voor andere partijen. M.a.w.: een extremistische partij mee laten regeren (i.p.v. uitsluiten) kan voor andere partijen strategisch gezien gunstig zijn…
Hiernaast blijkt uit een analyse van verkiezingsprogramma’s van extreemrechtse partijen in 2014, dat de instelling van een cordon sanitaire in het algemeen niet leidt tot radicalisering of bevriezing van standpunten. De onderzoekers voorspellen dat een cordon sanitaire tegen de PVV weinig invloed zal hebben op de standpunten.
Al met al lijkt er nog weinig hard bewijs dat uitsluiting van een partij (per definitie) effectief is.

Terug naar de PVV
Wat valt er te nu concluderen m.b.t. de PVV? In vergelijking met een partij als Vlaams Blok/Vlaams Belang valt de huidige behandeling/positie van de PVV mee. Zo heeft de PVV onder Rutte I mede bestuursverantwoordelijkheid gehad. Ook is er geen gezamenlijke, schriftelijk vastgelegde afspraak van partijen om de PVV te boycotten. Formeel is er dan ook geen sprake van een cordon sanitaire; maar een lichte vorm van uitsluiting lijkt (o.a. gezien de eerdergenoemde geringe steun voor moties) wel van toepassing.
Je kunt je afvragen of het democratisch is moties (of ze nou gaan over immigratie, dierenwelzijn of zorg) van een partij met bijna 1 miljoen stemmen van steun te onthouden. Het is ook te betwijfelen of deze vorm van uitsluiting effectief is. Uit de peilingen blijkt dat de PVV vlak na ‘minder, minder’ in maart 2014 even een dip heeft gehad. Maar de PVV heeft zich hiervan snel hersteld en staat nu, juli 2015, op 22 zetels (zeven zetels meer dan het huidige aantal zetels in de Tweede Kamer).
Matthijs Rooduijn noemt in het blog ‘Het begin van het einde van de PVV‘ twee belangrijke redenen waarom de PVV onverminderd populair blijft. Allereerst de standpunten van de kiezers: veel kiezers stemmen op de PVV omdat ze het inhoudelijk eens zijn met het programma van de partij, waaronder het immigratiestandpunt. Een klein onderzoek vlak voor de Tweede Kamer verkiezingen in 2012, toont dat PVV-stemmers het onderwerp immigratie het zwaarst laten wegen bij hun stem. Ten tweede de strategische reactie van Wilders op uitsluiting: de PVV boycotten speelt Wilders juist in de kaart, omdat hij zich dan extra kan afzetten tegen het ‘establishment’.
Hiernaast ontbreekt er vooralsnog een aantrekkelijk democratisch alternatief voor de PVV. Of zoals Chris Aalberts het samenvat: ‘PVV-stemmers hebben maar één keuze: ze stemmen PVV, of ze stemmen niet’.
Kortom: je kunt een partij wel boycotten, maar het gedachtegoed van kiezers niet. En een beetje slimme partijleider, ook al is hij blond, gaat er met de bonus vandoor.

Advertenties

2 Comments

  1. Of er nu een beter rechts alternatief moet komen weet ik niet.
    Mijn stem blijft onveranderd op mijn partij.

    Of het ultra rechtse gedachtengoed te prijzen is betwijfel ik ook.

    Dat er een betere tolerantere en socialere maatschappij nodig is onderschrijf ik wel.

    Het blijft een lastig onderwerp!

    Bezorgde groet,

    Liked by 1 persoon

  2. Thanks voor je reactie. Ja, het is zeker een lastig onderwerp. Ik denk dat het onvermijdelijk is dat er partijen oppoppen als de PVV. Vraag is hoe daarmee om te gaan. Uitsluiten en negeren heeft denk ik geen zin, dan komen het gedachtegoed, het protest of de frustratie die onder de opkomst van zo’n partij zitten, er op een andere manier uit…

    Liked by 1 persoon

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s