Samsom is natuurlijk verantwoordelijk voor het verlies van de PvdA… of niet?

‘Kabinet bestraft, kan Samsom wel blijven?’ ‘Samsom krijgt rode kaart van de kiezer.’ ‘Is Samsom al opgestapt?’. ‘Een echte leider weet wanneer hij weg moet’. Het is wel duidelijk, in de (social) media is Samsom de gebeten hond. Maar is het verlies van de PvdA in de verkiezingen van 18 maart 2015 vooral aan zijn leiderschap toe te schrijven? M.i. spelen andere factoren een veel grotere rol en is niet zozeer Samsom de achilleshiel van de PvdA, maar de formatie in 2012.

De ‘dramatische’ uitslag voor de PvdA
De uitslag van de PvdA in de verkiezingen voor de Provinciale Staten op 18 maart 2015 wordt zelfs door eigen partijleden ‘dramatisch’ genoemd. Uit onderstaande tabel blijkt dat de PvdA van alle landelijke partijen in de provincies inderdaad de meeste zetels heeft verloren, zowel absoluut (43 zetels) als relatief (ca. 40%) gezien. De voorspelling is dat de PvdA in de Eerste Kamer zes zetels inlevert, ook ca. 40%.
Opvallend is dat de VVD weliswaar ook zetels verliest (ca. 20%), maar veel minder dan de PvdA. Alle overige grote landelijke partijen (met uitzondering van de PVV en Groen Links) boeken in de provincies zetelwinst, met uitschieters voor D66 (ca. 59%) en SP (ca. 23%). Kleinere partijen als CU, SGP, PvdD en 50Plus winnen ook allemaal extra zetels.
Er zijn mij geen cijfers bekend waar de verloren PvdA-stemmen wel dit keer naar toe zijn gegaan. Vermoedelijk zullen de SP en in mindere mate D66 oud-PvdA-stemmers aangetrokken hebben. Maar de uitslag toont bovenal dat de kiezers de drie ‘constructieve’ oppositiepartijen D66, CU en SGP en ‘radicale’ oppositiepartij SP hebben beloond en de coalitiepartijen hebben gestraft, en dan met name de PvdA.

Uitslag PS 2015
Cijfers gebaseerd op de uitslagen van de verkiezingen voor de Provinciale Staten in NRC

Afstraffing door kiezers
Waarom is nou juist de PvdA zo hard afgestraft? Het is een bekende regel dat regeringsdeelname van een partij bij volgende verkiezingen stemmen kost: de zogenoemde ‘costs of governing’. Dit geldt het sterkst voor de kleine(re) regeringspartijen (lees: de partijen die niet de premier leveren). Een partij die die dit meerdere malen aan den lijve heeft ondervonden, is D66. Berucht is de uitspraak: ‘regeren is halveren’.
De afrekening door de kiezer vindt niet alleen in landelijke verkiezingen plaats, maar ook in lokale verkiezingen. Veel kiezers laten zich bij hun lokale stem immers leiden door hun mening over landelijk beleid. In het artikel Zes lessen over de democratie uit 2014 is te lezen dat in de laatste decennia de (grote) regeringspartijen slechts twee keer de gemeenteraadsverkiezingen wonnen: in 1974 (kabinet Den Uyl) en 1998 (Paars II). Volgens de auteur is het opvallend dat in beide jaren de economische omstandigheden goed waren.
Het klopt dat economische omstandigheden een versterkende rol spelen bij wel/geen afstraffing door de kiezer. In een artikel op het politieke blog stukroodvlees.nl over het zetelverlies van de PvdA in 2013, wordt dit nog eens bevestigd: economische groei en inflatie kunnen de ‘costs of governing’ dempen, dan wel opblazen. Bij tegenvallende economische groei betaalt een regeringspartij kortom een extra hoge prijs/is de afstraffing extra groot.
Opvallend zijn ook aanwijzingen over de vermoedelijke invloed van de factor werkloosheid. Enerzijds lijken linkse partijen bij hoge werkloosheid extra te profiteren van stemmen. Anderzijds lijken kiezers juiste linkse regeringspartijen af te straffen voor hoge werkloosheid.
Als laatste wil ik nog de invloed van de factor beleid noemen. Uit onderzoek van Barbara Vis is gebleken dat kiezers partijen die traditiegetrouw hebben bijdragen aan de verzorgingsstaat, harder straffen voor bezuinigingen op sociale voorzieningen. In 2012 meldde ze dan ook al: ‘PvdA riskeert groter verlies dan VVD door bezuinigingen op verzorgingsstaat’.
Samenvattend is er bij de PvdA sprake van een optelsom van ongunstige factoren: een regeringspartij die niet de premier heeft geleverd; een linkse partij die meewerkt aan een beleid waarbij sprake is van ingrijpende bezuinigingen op sociale voorzieningen, met op de achtergrond beperkt economisch herstel en aanhoudend hoge werkloosheid. Geen wonder dat de afstraffing zo hard is…

Going Dutch: de rekening delen
Mijn conclusie is dat het wel erg makkelijk is om het verlies van de PvdA vooral de leider, Samsom, te wijten. Bovenstaande analyse laat zien dat kiezers vooral een regeringspartij als de PvdA, met linkse standpunten op sociaal-economisch vlak, hard straffen in tijden van economische crisis/hoge werkloosheid én bezuinigingen op de verzorgingsstaat extra hard aanrekenen. Beide zijn in dit geval van toepassing.
Het is volgens bovenstaande analyse ook niet verwonderlijk dat coalitiepartner VVD minder hard wordt afgerekend. VVD is de grootste partij, levert de premier én heeft een achterban die minder zwaar tilt aan bezuinigingen op de sociale voorzieningen.
Maar hoe zit het dan met de winst van de ‘constructieve’ oppositiepartijen D66, CU en SGP? In een blog van Jouke de Vries staat een verklaring voor de paradox dat de coalitiepartijen verliezen, en de gedoogpartijen winnen. Kort gezegd kunnen de gedoogpartijen (al naar gelang hun standpunt) wisselend meewerken en oppositie voeren: binden aan en losmaken van het beleid. De VVD en ook de PvdA hebben deze ruimte niet.
Achilleshiel van de PvdA is m.i. dan ook niet zozeer Samsom, maar de formatie o.l.v. Bos en Kamp: de strategische keuze om in 2012 met slechts één (grotere) partij, met diagonaal gelegen standpunten, in zee te gaan. De PvdA wist in ‘crisisjaar’ 2012 (economische recessie, sinds 1996 ongekende hoge werkloosheid, ingestorte woningmarkt, begrotingstekort groter dan 4%, etc.) dat het ‘mes er in moest’. De PvdA wist ook dat ze hier als ‘linkse’ partij vroeg of laat de rekening voor zou krijgen. Ze had m.i. daarom beter op een bredere coalitie aan kunnen sturen, met bijv. D66 of de SP. Resultaat: minder ruimte voor de VVD; meer bond-/lotgenoten en bliksemafleiders en mogelijk dus ook een minder harde afstraffing in de verkiezingen. Kortom, de PvdA had wellicht kunnen profiteren van haar eigen credo: meedoen en de rekening eerlijk delen!

Advertenties

1 Comment

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s